Wat gebeurt er met je hormonen na je veertigste?

Je slaapt minder goed, bent sneller moe of merkt dat je lichaam verandert. Misschien kom je gemakkelijker aan, heb je minder energie of reageer je anders op stress. Vanaf je veertigste kunnen veranderingen in je hormoonhuishouding daarbij een rol spelen. Dat geldt voor zowel vrouwen als mannen. Maar wat verandert er precies en wat kun je zelf doen?

Hormonen regelen meer dan je denkt

Hormonen zijn stoffen die allerlei processen in je lichaam aansturen. Ze worden aangemaakt door verschillende organen en klieren, zoals de schildklier, de bijnieren, de eierstokken en de zaadballen. Via het bloed bereiken ze de plekken waar ze nodig zijn. Hormonen beïnvloeden onder meer je stofwisseling, slaap, stemming, spierkracht en voortplanting. De aanmaak ervan blijft echter niet je hele leven hetzelfde. Naarmate je ouder wordt, verandert de hoeveelheid van bepaalde hormonen. Wanneer en hoe snel dat gebeurt, verschilt per persoon.

Bij vrouwen spelen vooral de geslachtshormonen oestrogeen en progesteron een belangrijke rol. Ze regelen onder andere de menstruatiecyclus, terwijl oestrogeen ook bijdraagt aan het behoud van sterke botten. Vanaf ongeveer het veertigste levensjaar kunnen de hoeveelheden van deze hormonen sterker gaan schommelen. Dat gebeurt tijdens de overgang, de periode waarin de hormoonhuishouding verandert en de menstruaties uiteindelijk stoppen.

De menopauze is overigens iets anders dan de overgang. Het is het moment waarop een vrouw voor de laatste keer ongesteld wordt. Dat kan pas achteraf worden vastgesteld, wanneer de menstruatie twaalf maanden is uitgebleven. Bij Nederlandse vrouwen vindt de menopauze gemiddeld rond het 51ste levensjaar plaats. De overgang begint meestal enkele jaren daarvoor en kan ook daarna nog enige tijd doorgaan.

De eerste verschijnselen kunnen dus al jaren vóór de laatste menstruatie optreden. Zo kan de menstruatie onregelmatiger of heviger worden en krijgen sommige vrouwen last van opvliegers en nachtelijk zweten. Anderen merken vooral dat ze slechter slapen, sneller prikkelbaar zijn of zich moeilijker kunnen concentreren. Niet alle klachten worden rechtstreeks door hormonen veroorzaakt. Ook stress, slaapgebrek en andere gezondheidsproblemen kunnen meespelen.

Ook bij mannen verandert de hormoonhuishouding

Bij mannen verlopen hormonale veranderingen meestal geleidelijker. Het bekendste mannelijke geslachtshormoon is testosteron, dat belangrijk is voor de spieropbouw, de gezondheid van botten en het seksuele verlangen. Vanaf ongeveer het dertigste levensjaar kan de hoeveelheid testosteron langzaam afnemen, gemiddeld met ongeveer één procent per jaar. Hoe sterk die afname is, verschilt per man en meestal ontstaan hierdoor geen duidelijke klachten.

Anders dan bij vrouwen is er geen duidelijk moment waarop de hormoonproductie sterk verandert. Daarom is de term 'mannenovergang' eigenlijk misleidend. Sommige mannen merken wel dat hun spierkracht afneemt, ze minder energie hebben of hun seksuele verlangen verandert. Dat wijst echter niet automatisch op een tekort aan testosteron. Ook overgewicht, stress, onvoldoende slaap en bepaalde aandoeningen kunnen deze klachten veroorzaken.

Waarom verandert je lichaam?

Veel mensen merken na hun veertigste dat hun lichaam anders reageert op voeding en beweging. Op gewicht blijven lijkt moeilijker en vooral rond de buik kan meer vet ontstaan. Dat heeft niet alleen met hormonen te maken. Ook de spiermassa neemt met het ouder worden geleidelijk af, vooral wanneer je weinig beweegt. Omdat spieren zelfs in rust energie gebruiken, kan minder spiermassa bijdragen aan een lager energieverbruik.

Bij vrouwen beïnvloedt de afname van oestrogeen rond de menopauze bovendien de verdeling van lichaamsvet, waardoor meer vet rond de buik kan worden opgeslagen. Ook de botten verdienen aandacht. Na de menopauze neemt de botmassa bij vrouwen vaak sneller af, waardoor op latere leeftijd botontkalking kan ontstaan.

Stress en slaap: een ingewikkelde wisselwerking

Naast de geslachtshormonen speelt ook cortisol een belangrijke rol. Dit hormoon wordt aangemaakt door de bijnieren en helpt het lichaam om met stress om te gaan. De hoeveelheid cortisol volgt een dagelijks ritme: normaal gesproken is deze 's ochtends hoger en daalt ze richting de avond. Langdurige stress en een verstoorde nachtrust kunnen dit ritme beïnvloeden.

Hormoonveranderingen kunnen op hun beurt de slaap verstoren. Zo worden vrouwen tijdens de overgang soms regelmatig wakker door nachtelijk zweten, waardoor ze overdag vermoeid zijn en zich moeilijker kunnen concentreren. Het is daarom niet altijd eenvoudig om vast te stellen waar klachten precies vandaan komen. Vaak spelen hormonen, stress en slaapgebrek tegelijkertijd een rol.

Kun je je hormonen weer in balans brengen?

Je kunt zelf veel doen om je lichaam tijdens het ouder worden gezond te houden. Regelmatig bewegen, vooral met oefeningen die de spieren versterken, helpt daarbij. Ook voldoende slaap, gevarieerde voeding en ontspanning zijn belangrijk. Voor sterke botten zijn daarnaast voldoende calcium en vitamine D nodig. Hoeveel vitamine D je nodig hebt, hangt onder andere af van je leeftijd en persoonlijke omstandigheden. Een gezonde leefstijl kan echter niet alle hormonale klachten voorkomen. Vooral tijdens de overgang kunnen klachten zo hinderlijk zijn dat behandeling nodig is.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Niet iedere verandering na je veertigste heeft met hormonen te maken. Aanhoudende vermoeidheid, gewichtstoename en stemmingswisselingen kunnen bijvoorbeeld ook wijzen op een traag werkende schildklier, bloedarmoede of andere aandoeningen. Blijven klachten aanhouden of beïnvloeden ze je dagelijks leven, bespreek ze dan met je huisarts. Bij ernstige overgangsklachten kan hormoontherapie een optie zijn, afhankelijk van je gezondheid en persoonlijke situatie. Een bloedonderzoek is daarbij niet altijd nodig, omdat hormoonwaarden tijdens de overgang sterk kunnen schommelen. Ook bij mannen is behandeling met testosteron alleen aangewezen als een tekort daadwerkelijk is vastgesteld en er passende klachten zijn.

Tot slot

Vanaf je veertigste verandert er geleidelijk van alles in je lichaam. Hormonen spelen daarbij een rol, maar vormen slechts een deel van het verhaal. Ook je leefstijl, gezondheid en erfelijke aanleg zijn belangrijk. Door te begrijpen wat er verandert, kun je klachten beter herkennen en bewuster met je gezondheid omgaan. Want hoewel je de biologische klok niet kunt stilzetten, kun je er wel aan bijdragen dat je zo gezond mogelijk ouder wordt.