Kun je het risico op het krijgen van dementie verkleinen?

Dementie wordt vaak gezien als iets dat je overkomt en waar je weinig invloed op hebt. En ja leeftijd en erfelijke aanleg spelen inderdaad een belangrijke rol. Toch weten wetenschappers steeds meer over factoren die de kans op het krijgen van dementie kunnen verhogen of juist verkleinen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) publiceerde in juli 2026 nieuwe richtlijnen over het verkleinen van het risico op dementie. Daarin staat dat tot ongeveer 45 procent van het risico samenhangt met factoren die in meer of mindere mate beïnvloedbaar zijn. Daarbij gaat het niet alleen om leefstijl, maar ook om bijvoorbeeld hoge bloeddruk, diabetes, gehoorverlies en luchtvervuiling.

Dit vraagt wel om enige uitleg. Het betekent namelijk niet dat 45 procent van alle gevallen van dementie eenvoudig te voorkomen is door gezond te leven. Dementie ontstaat meestal door een combinatie van verschillende factoren. Sommige daarvan kunnen we beïnvloeden, andere niet.

Wat is dementie eigenlijk?

Dementie is geen afzonderlijke ziekte, maar een verzamelnaam voor verschillende aandoeningen van de hersenen. De ziekte van Alzheimer is daarvan de bekendste en meest voorkomende vorm. Bij dementie raken verschillende hersenfuncties steeds verder verstoord. Daardoor kunnen problemen ontstaan met het geheugen, taal, denken, plannen en het uitvoeren van dagelijkse handelingen.

Leeftijd is nog altijd de belangrijkste risicofactor. Hoe ouder iemand wordt, hoe groter de kans op dementie. Ook erfelijke aanleg kan een rol spelen. Op leeftijd en erfelijke factoren hebben we geen invloed. Bij andere risicofactoren ligt dat anders.

De rol van hart en bloedvaten

Veel factoren die het risico op hart- en vaatziekten verhogen, blijken ook samen te hangen met dementie. Denk aan een hoge bloeddruk, een hoog cholesterolgehalte, diabetes, roken en ernstig overgewicht. Dat verband is niet zo vreemd als het misschien lijkt. Onze hersenen hebben voortdurend zuurstof en voedingsstoffen nodig en krijgen die via de bloedvaten aangevoerd. Als bloedvaten beschadigd raken, kan dat ook gevolgen hebben voor de hersenen. Vooral een langdurig hoge bloeddruk op middelbare leeftijd wordt in onderzoeken in verband gebracht met een groter risico op dementie.

De Gezondheidsraad adviseert daarom om vooral bestaande maatregelen tegen hoge bloeddruk, diabetes, roken en obesitas goed te blijven inzetten. Dat levert niet alleen mogelijk winst op voor de hersengezondheid, maar verkleint ook de kans op hart- en vaatziekten en andere chronische aandoeningen.

Bewegen helpt op meerdere manieren

Regelmatig bewegen is goed. Het helpt onder andere om de bloeddruk en het lichaamsgewicht gezond te houden. Daarmee kan beweging ook bijdragen aan het verkleinen van het risico op dementie. Het is echter niet precies aan te geven hoeveel iemand moet bewegen om dementie te voorkomen. Daarvoor is het verband te ingewikkeld. De WHO adviseert wel om lichamelijk actief te blijven als onderdeel van een gezonde leefstijl. Dat betekent niet dat iemand intensief hoeft te sporten. Ook wandelen, fietsen, zwemmen, tuinieren en andere vormen van regelmatig bewegen tellen mee.

Gehoorverlies verdient meer aandacht

Een minder voor de hand liggende risicofactor is gehoorverlies. Al langere tijd wordt onbehandeld gehoorverlies in verband gebracht met een grotere kans op het ontwikkelen van dementie. Waarom dat precies zo is, weten onderzoekers nog niet volledig. Mogelijk moeten de hersenen harder werken om geluid te verwerken wanneer iemand minder goed hoort. Ook kan gehoorverlies ertoe leiden dat iemand minder gemakkelijk deelneemt aan gesprekken en sociale activiteiten. Daardoor kan sociale isolatie ontstaan, wat op zichzelf eveneens samenhangt met een hoger risico op dementie. Het gebruik van één of twee hoortoestellen kan mogelijk een manier zijn om achteruitgang te beperken. Ook problemen met het gezichtsvermogen worden tegenwoordig genoemd als een factor die mogelijk invloed heeft.

Houd ook je hersenen actief

Naast lichamelijke activiteit lijken ook mentale en sociale activiteiten belangrijk te zijn. Nieuwe dingen leren, lezen, muziek maken, een cursus volgen, puzzelen of andere activiteiten waarbij de hersenen worden uitgedaagd, kunnen helpen om de hersenen actief te houden. Ook sociale contacten lijken van belang. Langdurig alleen zijn, wordt in onderzoeken in verband gebracht met een hoger risico op dementie. Regelmatig contact met familie, vrienden, buren, collega’s of mensen binnen een vereniging kan daarom meer betekenen voor de gezondheid dan alleen gezelligheid.

Roken, alcohol en voeding

Roken beschadigt de bloedvaten en verhoogt het risico op verschillende ziekten, waaronder hart- en vaatziekten. Ook met dementie bestaat een verband. Stoppen met roken is daarom niet alleen gunstig voor longen en hart, maar mogelijk ook voor de hersenen. Bij alcohol geldt vooral dat overmatig gebruik het risico op gezondheidsproblemen verhoogt. Minder alcohol drinken of helemaal niet drinken past daarom binnen de adviezen om het risico op dementie te verminderen. Ook gezonde voeding blijft belangrijk. Er bestaat geen speciaal voedingsmiddel waarmee dementie kan worden voorkomen. Een gezond voedingspatroon helpt vooral doordat het andere risicofactoren kan verminderen, zoals hoge bloeddruk, overgewicht en diabetes.

Kun je dementie dan voorkomen?

Daar kunnen wetenschappers helaas geen garantie voor geven. Iemand kan gezond eten, veel bewegen, niet roken en toch dementie krijgen. Andersom krijgt lang niet iedereen met hoge bloeddruk, overgewicht of gehoorverlies dementie. Het gaat dus om kansen en risico’s, niet om zekerheid. En daarom spreekt de Gezondheidsraad liever over het verkleinen van risico’s dan over het voorkomen van dementie. De aandoening ontstaat waarschijnlijk gedurende vele jaren en door een ingewikkeld samenspel van leeftijd, erfelijke aanleg, lichamelijke gezondheid, leefstijl en omgeving.

Tot slot

Wat uit de huidige kennis vooral naar voren komt, is dat wat goed is voor hart en bloedvaten vaak ook goed is voor de hersenen. Niet roken, voldoende bewegen, hoge bloeddruk en diabetes goed behandelen, overgewicht beperken, matig zijn met alcohol en gehoorproblemen serieus nemen zijn daarom zinvolle maatregelen. Ze bieden geen garantie dat iemand geen dementie krijgt. Maar ze leveren ook op andere gebieden gezondheidswinst op.