Hoe goed zijn we in Nederland beschermd tegen infectieziekten?

Hoe goed zijn wij Nederlanders eigenlijk beschermd tegen infectieziekten? En werkt een vaccinatie jaren later nog steeds wel voldoende? Om daar antwoord op te krijgen, is het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) deze maand (september 2026) gestart met PIENTER 4. Een groot landelijk onderzoek dat gemiddeld eens in de tien jaar wordt uitgevoerd. Ongeveer 125.000 Nederlanders krijgen een uitnodiging om aan dit onderzoek mee te doen. En uiteindelijk verwacht het RIVM dat ongeveer 8.000 mensen daadwerkelijk deelnemen.

Dit PIENTER-onderzoek is niet nieuw, het bestaat al dertig jaar. De eerste ronde vond plaats in 1995 en 1996. Daarna volgden onderzoeken in 2006-2007 en 2016-2017. Door de resultaten van verschillende jaren met elkaar te vergelijken, kan het RIVM zien hoe de bescherming van de bevolking verandert.

Wat is het PIENTER-onderzoek?

De naam PIENTER komt oorspronkelijk van Peiling Immunisatie Effect Nederland ter Evaluatie van het Rijksvaccinatieprogramma. Het onderzoek was in eerste instantie vooral bedoeld om te bekijken hoe goed het Rijksvaccinatieprogramma Nederlanders beschermt tegen infectieziekten, maar inmiddels is het onderzoek veel breder geworden.

Bij PIENTER 4 onderzoekt het RIVM niet alleen hoeveel bescherming mensen hebben opgebouwd door vaccinaties. Ook doorgemaakte infecties spelen een rol. Iemand die een bepaalde infectie heeft gehad, kan daar bijvoorbeeld antistoffen tegen hebben aangemaakt. Daarnaast kijkt het RIVM deze keer veel uitgebreider naar leefstijl en leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan factoren in de omgeving waaraan mensen worden blootgesteld en aan gewoonten die invloed kunnen hebben op de gezondheid. De gegevens uit PIENTER kunnen daarvoor worden gecombineerd met andere informatie, bijvoorbeeld over luchtkwaliteit of luchtwegklachten.

Waarom is zo'n groot onderzoek nodig?

Van sommige infectieziekten weten we dat vaccinaties goede bescherming geven. Maar die bescherming kan in de loop van de tijd veranderen. Ook verandert de bevolking. Er worden kinderen geboren, mensen worden ouder en nieuwe mensen komen in Nederland wonen. Daarnaast kunnen ziekteverwekkers veranderen of kunnen nieuwe infectieziekten hun intrede doen. Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken hoeveel mensen een vaccinatie hebben gekregen. De onderzoekers willen ook weten of mensen daadwerkelijk bescherming hebben opgebouwd. Dat kan bijvoorbeeld worden onderzocht door te kijken naar antistoffen en andere onderdelen van het afweersysteem in bloed of ander lichaamsmateriaal.

PIENTER kijkt onder andere naar bekende infectieziekten waarvoor al lange tijd vaccinaties bestaan, zoals mazelen en kinkhoest. Maar onderzoekers kijken ook naar infecties die relatief nieuw zijn in Nederland of de afgelopen jaren veel aandacht hebben gekregen, zoals corona en het westnijlvirus.

Wie krijgt een uitnodiging?

Je kunt jezelf niet zomaar aanmelden voor PIENTER 4. Het RIVM heeft door loting mensen uit heel Nederland geselecteerd. Er worden mensen van verschillende leeftijden uitgenodigd. Het maakt daarbij niet uit of iemand gezond is, gezondheidsklachten heeft, gevaccineerd is of juist niet. En dat is belangrijk want de groep deelnemers moet namelijk zo goed mogelijk lijken op de bevolking van Nederland. Alleen dan kunnen er betrouwbare uitspraken gedaan worden over hoe goed Nederlanders gemiddeld beschermd zijn. In totaal ontvangen dus ongeveer 125.000 mensen een uitnodiging en het RIVM verwacht dat ongeveer 8.000 mensen uiteindelijk aan het onderzoek zullen deelnemen. In 2027 wordt het onderzoek ook uitgevoerd in Caribisch Nederland.

Wat moet je doen als je meedoet?

Deelnemers aan PIENTER 4 vullen verspreid over ongeveer een jaar verschillende vragenlijsten in met onder andere vragen over gezondheid, leefstijl en omstandigheden, die invloed kunnen hebben op de gezondheid. Daarnaast wordt lichaamsmateriaal verzameld. Hoe dat precies gebeurt, verschilt per deelnemer. Er zijn twee groepen. Sommige deelnemers nemen thuis zelf met een vingerprik een beetje bloed af en verzamelen neusvocht. Bij een andere groep komt een onderzoeksmedewerker thuis langs. Bij hen kunnen, naast bloed en neusvocht, ook bijvoorbeeld speeksel, urine of ontlasting worden verzameld.

Dat klinkt misschien als veel, maar juist de combinatie van vragenlijsten en lichaamsmateriaal levert onderzoekers belangrijke informatie op. Ze kunnen bijvoorbeeld zien of iemand antistoffen tegen een infectieziekte heeft en vervolgens onderzoeken welke factoren daarmee samenhangen.

Wat hebben eerdere PIENTER-onderzoeken opgeleverd?

De eerdere onderzoeken hebben veel kennis opgeleverd over de bescherming tegen infectieziekten. Zo is gekeken naar ziekten uit het Rijksvaccinatieprogramma, maar ook naar andere infecties. Bij eerdere rondes werd onder andere onderzoek gedaan naar waterpokken, hepatitis, griep, Q-koorts, de ziekte van Lyme, salmonella, het RS-virus en verschillende andere ziekteverwekkers. Tijdens de coronapandemie kwam er bovendien een apart PIENTER-Corona-onderzoek. Van 2020 tot en met 2024 werden in dertien onderzoeksrondes gegevens en lichaamsmateriaal verzameld. Daarmee kon het RIVM onder meer volgen hoe het coronavirus zich onder de bevolking verspreidde en hoe de afweer na infectie en vaccinatie zich ontwikkelde.

Wat betekent PIENTER voor ons als gewone Nederlanders?

Voor de meeste mensen verandert er door het onderzoek niet direct iets. Maar de resultaten kunnen wel belangrijk zijn voor het gezondheidsbeleid. Als blijkt dat bepaalde groepen minder goed beschermd zijn, kan worden onderzocht waardoor dat komt. Ook kunnen de resultaten helpen om vaccinatieprogramma's te beoordelen en zo nodig aan te passen. Het onderzoek kan daarnaast duidelijk maken hoe infectieziekten zich door de jaren heen ontwikkelen. Dat is belangrijk, omdat onze samenleving voortdurend verandert. We reizen meer, mensen worden gemiddeld ouder en nieuwe ziekteverwekkers kunnen Nederland bereiken.

PIENTER 4 geeft daarmee als het ware een nieuwe momentopname van de gezondheid en afweer van Nederland. Door die uitkomsten later naast eerdere onderzoeken te leggen, ontstaat een beeld van wat er in dertig jaar is veranderd.

Bron: RIVM